Veiting grunnþjónustu og aðgengi að þjónustu í dreifbýli á Norðurlöndum

Farið var yfir norræn og alþjóðleg rit um þjónustuveitingu í dreifbýli, sem birst hafa í rannsóknarritum og á vegum rannsóknarstofnana, yfirvalda og félagasamtaka, til að meta og leita svara við fyrstu rannsóknarspurningunni: Hverjar eru þjónustuþarfirnar í norrænu dreifbýli og strjálbýli, nú og í framtíðinni?

Gerð var úttekt á núverandi áherslum allra fimm norrænu landanna auk sjálfstjórnarsvæðanna þriggja þegar kemur að þjónustu í dreifbýli og svæðisbundinni þjónustu. Þessi greining fór fram með yfirferð á núverandi stefnum í byggðamálum sem varpa ljósi á helstu áherslur varðandi þjónustuveitingu. Þetta gerði það kleift að beina athyglinni að því hvernig dreifbýlisstefna getur stutt við þjónustuveitingu og laut að annarri rannsóknarspurningunni: Hvernig er hægt að veita fólki á dreifbýlissvæðum góða og staðbundna þjónustu? Þetta var kynnt og unnið nánar með á vinnustofu sem norrænir hagaðilar sóttu árið 2021.

Aðgengi var greint út frá landfræðilegum gögnum til að öðlast yfirsýn sem hægt væri að nota sem grunn fyrir tilviksrannsóknir. Til þess að finna svæði fyrir hugsanlegar tilviksrannsóknir var byrjað á því að greina aðgengi að fjórum þjónustusviðum, þ.e. matvöruverslunum, lyfjaverslunum, bókasöfnum og menntastofnunum, með hliðsjón af íbúaþéttni í dreifbýli.

Gerðar voru tilviksrannsóknir í öllum norrænu löndunum fimm og sjálfstjórnarsvæðunum þremur árið 2022. Í þeim fólust 56 viðtöl og samtöl við ólíka aðila á þessu sviði. Í tilviksrannsóknunum var litið nánar á þær áskoranir og þau tækifæri sem fram komu á fyrri stigum rannsóknarinnar. Markmiðið var bæði að sannreyna fyrri niðurstöður og benda á hugsanlega þjónustu sem gæti talist til „grunnþjónustu“ en hefði ekki komið fram á fyrri stigum. Tilviksrannsóknirnar fjölluðu um þriðju rannsóknarspurninguna: Hver eru helstu úrlausnarefni og tækifæri varðandi trygga og örugga þjónustuveitingu í dreifbýli og strjálbýli á Norðurlöndum?

Haldin var vinnustofa árið 2023 þar sem niðurstöður fyrri verkefna voru kynntar og ræddar. Á vinnustofunni var einnig unnið að því að forgangsraða og móta stefnumótunartillögurnar sem hér eru settar fram. Tillögunum er skipt í tvennt, annars vegar þær sem beint er til landsbundinna stjórnvalda og hins vegar þær sem beint er til landshluta- eða sveitarstjórna. Tillögurnar eru byggðar á niðurstöðum rannsóknarinnar og voru ræddar, þeim forgangsraðað og unnið áfram með þær í vinnustofum með viðkomandi hagaðilum frá ólíkum svæðum á Norðurlöndum.